पिंपरी, (महाराष्ट्र ब्रेकिंग न्यूज)- पिंपरी-चिंचवडसारख्या झपाट्याने वाढणाऱ्या स्मार्ट सिटीमध्ये मोकाट कुत्र्यांचा वाढता उपद्रव ही एक चिंतेची बाब बनली आहे. रस्त्यावरून चालताना वाटणारी भीती आणि नागरिकांवरील हल्ले यांमुळे हा प्रश्न ऐरणीवर आला आहे. मात्र, जगातील काही देशांनी आणि भारतातील काही राज्यांनी योग्य नियोजन, वैज्ञानिक दृष्टिकोन आणि लोकसहभागाच्या जोरावर या समस्येवर अत्यंत प्रभावीपणे मात केली आहे.
त्यांची यशोगाथा खालीलप्रमाणे आहे:
१. नेदरलँड्स मॉडेल (जगातील पहिले मोकाट कुत्र्यांपासून मुक्त राष्ट्र)
जगातील कोणत्याही प्राण्याला इजा न पोहोचवता किंवा मारून न टाकता (No-Kill Method) मोकाट कुत्र्यांची समस्या पूर्णपणे सोडवणारा नेदरलँड्स हा जगातील पहिला देश ठरला आहे. १९ व्या शतकात तिथे कुत्र्यांची संख्या अफाट होती, पण त्यांनी खालील चतुःसूत्रीचा वापर करून ही समस्या मुळापासून संपवली:
• CNVR पद्धत: त्यांनी देशभरात Collect, Neuter, Vaccinate, and Return (पकडणे, नसबंदी करणे, लस देणे आणि मूळ जागी सोडणे) ही मोहीम सरकारी खर्चाने अत्यंत वेगाने आणि १००% राबवली.
• पाळीव प्राण्यांची नोंदणी आणि कडक कायदे: प्राण्यांचा छळ करणाऱ्यांना किंवा त्यांना रस्त्यावर सोडून देणाऱ्यांना १६,००० युरोपेक्षा जास्त दंड आणि ३ वर्षांपर्यंतच्या तुरुंगवासाची कडक शिक्षा लागू करण्यात आली.
• दुकान खरेदीवर भरमसाठ कर: दुकानातून महागडे आणि विदेशी ब्रीडचे कुत्रे खरेदी करण्यावर सरकारने प्रचंड कर लावला. यामुळे नागरिकांनी दुकानदारांकडून कुत्रे विकत घेण्याऐवजी शेल्टर होममधील भटक्या कुत्र्यांना दत्तक घेण्यास (Adopt, Don’t Shop) पसंती दिली.
२. भारतातील ‘गोवा मॉडेल’ (रेबीजमुक्त राज्य आणि नियंत्रित लोकसंख्या)
भारतात गोवा राज्याने मोकाट श्वानांचे व्यवस्थापन आणि रेबीज नियंत्रणात ऐतिहासिक यश मिळवले आहे. जगातील अनेक देश या मॉडेलचा अभ्यास करत आहेत.
• मिशन रेबीज (Mission Rabies): गोवाने Mission Rabies आणि स्थानिक स्वयंसेवी संस्थांच्या (NGOs) मदतीने स्मार्टफोन तंत्रज्ञानाचा वापर करून ९५,००० पेक्षा जास्त कुत्र्यांचे अचूक ट्रॅकिंग व लसीकरण केले.
• ह्युमन रेबीजचे समूळ उच्चाटन: सलग काही वर्षे व्यापक लसीकरण आणि नसबंदी मोहीम राबवल्यामुळे गोव्यातून मानवी रेबीज पूर्णपणे नष्ट झाला आहे.
• फीडिंग झोन्स आणि शेल्टर: सर्वोच्च न्यायालयाच्या निर्देशानुसार गोव्यातील स्थानिक स्वराज्य संस्थांनी कुत्र्यांना खाऊ घालण्यासाठी विशिष्ट ‘फीडिंग झोन्स’ तयार केले आहेत, जेणेकरून कचराकुंडी किंवा गर्दीच्या ठिकाणी कुत्र्यांचा थरकाप उडणार नाही.
३. भारतातील इतर यशस्वी मॉडेल्स
शहर / राज्य अवलंबलेली पद्धत आणि यशोगाथा
लखनौ (उत्तर प्रदेश) २०१९ पासून महापालिका आणि स्वयंसेवी संस्थांच्या (NGOs) मदतीने सलग केलेल्या वैज्ञानिक नसबंदीमुळे मोकाट कुत्र्यांच्या संख्येत ८४% पर्यंत घट झाली आहे.
गुरुग्राम (हरियाणा) – सन सिटी टॉउनशिप सोसायटी स्तरावर लोकसहभागातून एक उत्तम मॉडेल उभे केले. कुत्र्यांना खाऊ घालण्यासाठी ५० निश्चित स्पॉट्स आणि वेळा (सकाळी ९ च्या आधी व रात्री ९ नंतर) ठरवून दिल्या. यामुळे मानव-श्वान संघर्ष संपून शांततापूर्ण सहजीवन सुरू झाले.
मुंबई (महाराष्ट्र) मुंबई महापालिकेने (BMC) कुत्र्यांना एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी विस्थापित न करता, ज्या भागात कुत्रे आहेत तिथेच त्यांच्या नसबंदीचा आणि लसीकरणाचा वेग वाढवून लोकसंख्या नियंत्रित राखली आहे.
पिंपरी-चिंचवडसाठी काय धडा घेता येईल?
१.प्रभागनिहाय नसबंदी केंद्रे: कागदोपत्री नसबंदी करण्याऐवजी प्रत्येक प्रभाग स्तरावर विशेष केंद्रे उभारून नसबंदी वेगाने करणे आवश्यक आहे.
२.कचरा व्यवस्थापन: रस्त्यावरील कचरा आणि उघड्यावरील हॉटेल्सचे अन्न कुत्र्यांच्या आक्रमकतेचे मोठे कारण ठरते, त्यावर कडक नियंत्रण हवे.
३.फीडिंग स्पॉट्स निश्चिती: सोसायट्या आणि सार्वजनिक ठिकाणी पालिकेने अधिकृत ‘फीडिंग झोन्स’ जाहीर करावेत, जेणेकरून नागरिकांना त्रास होणार नाही.
४.दत्तक योजनेला प्रोत्साहन: स्थानिक भारतीय भटक्या श्वानांना दत्तक घेणाऱ्या नागरिकांना पालिकेकडून करांमध्ये सवलत किंवा मोफत वैद्यकीय सुविधा देऊन प्रोत्साहन दिले पाहिजे.
