पिंपरी, (महाराष्ट्र ब्रेकिंग न्यूज) – पिंपरी-चिंचवड महानगरपालिका (PCMC) हद्दीत स्थानिक पातळीवर नसबंदी मोहिमेसाठी कोट्यावधी रुपये खर्च केले जात असले, तरी शहरातील मोकाट कुत्र्यांची संख्या कमी होण्याचे नाव घेत नाहीये. यामागील एक सर्वात मोठे आणि गंभीर तांत्रिक कारण म्हणजे “भौगोलिक सीमांची घुसखोरी”. पुणे महानगरपालिका (PMC), चाकण औद्योगिक वसाहत आणि शेजारील ग्रामीण ग्रामपंचायतींच्या हद्दीतून दररोज मोठ्या संख्येने मोकाट कुत्रे पिंपरी-चिंचवड शहराच्या हद्दीत स्थलांतरित (Migrate) होत आहेत किंवा केले जात आहेत.
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या (WHO Guidelines) नियमांनुसार एका भागातील कुत्रे दुसऱ्या भागात सोडणे हा समस्येवरील उपाय नसून, यामुळे पिंपरी-चिंचवडमधील अंतर्गत नागरिकांच्या सुरक्षेचा प्रश्न कमालीचा जटील बनला आहे. या सीमावर्ती घुसखोरीचे तपशील आणि कारणे खालीलप्रमाणे आहेत:
१. हद्दीवरील ‘हॉटस्पॉट’ आणि घुसखोरीचे मार्ग
पिंपरी-चिंचवड शहर हे तीनही बाजूंनी इतर मोठ्या प्राधिकरणांच्या आणि ग्रामीण भागांच्या सीमांनी जोडलेले आहे. यामुळे कुत्र्यांच्या नैसर्गिक स्थलांतराचे खालील प्रमुख मार्ग तयार झाले आहेत:
• PMC आणि PCMC सीमा वाद: बोपखेल, दापोडी, सांगवी, वाकड, आणि बाणेर-बालेवाडी जोडणाऱ्या सीमांवरून कुत्र्यांचे टोळके अन्न आणि निवाऱ्याच्या शोधात सहज एका हद्दीतून दुसऱ्या हद्दीत प्रवेश करतात.
• नदीपात्रांचा कॉरिडॉर: मुळा, मुठा आणि पवना नदीची पात्रे उन्हाळ्यात किंवा पाणी कमी असताना कुत्र्यांसाठी मोकळे हायवे बनतात. पुणे शहराच्या बाजूने नदीपात्रातून कुत्रे सांगवी, पिंपळे गुरव आणि वाकड परिसरात थेट घुसतात.
• ग्रामीण व निमशहरी सीमा: हिंजवडी आयटी पार्क, म्हाळुंगे, मारुंजी, देहू, आळंदी, मोशी-चिखली आणि चाकण या बाजूने पिंपरी-चिंचवडची सीमा थेट ग्रामीण भागाला भिडली आहे. येथील उघडे कचरा कुंडीचे भाग कुत्र्यांना शहराकडे आकर्षित करतात.
२. ग्रामीण भागातून होणाऱ्या स्थलांतराची मुख्य कारणे
कुत्र्यांचे हे स्थलांतर केवळ नैसर्गिक नसून, त्यामागे मानवी हस्तक्षेप आणि शेजारील स्थानिक स्वराज्य संस्थांची ढिसाळ यंत्रणा कारणीभूत आहे:
• ग्रामीण भागातील नसबंदीचा अभाव: पिंपरी-चिंचवड आणि पुण्यात तरी नसबंदीसाठी थोडीफार यंत्रणा कार्यरत आहे, परंतु शेजारील पीएमआरडीए (PMRDA) अंतर्गत येणाऱ्या अनेक ग्रामपंचायतींकडे अ‍ॅनिमल बर्थ कंट्रोल (ABC) साठी कोणतीही हक्काची यंत्रणा किंवा बजेट नाही. परिणामी ग्रामीण भागात कुत्र्यांची पैदास अमर्याद होते आणि ते अन्नाच्या शोधात शहराकडे धाव घेतात.
• रात्रीच्या वेळी छुप्या पद्धतीने कुत्रे सोडणे: अनेक सोसायट्या, पीएमआरडीए गावे किंवा चाकण परिसरातील नागरिक आणि काही बेजबाबदार कंत्राटदार त्यांच्या भागातील आक्रमक किंवा जास्त झालेल्या कुत्र्यांना गाड्यांमध्ये भरून रात्रीच्या अंधारात पिंपरी-चिंचवडच्या सीमांवर (उदा. मोशी कचरा डेपो परिसर, पुनावळे किंवा किवळे हायवे) सोडून देतात, अशा अनेक तक्रारी स्थानिक नागरिकांनी केल्या आहेत.
• हॉटेल्स, ढाबे आणि मटण मार्केटचा सुळसुळाट: शहराच्या सीमांवर आणि हायवेच्या कडेला मोठ्या प्रमाणावर ढाबे, हॉटेल्स आणि चिकन-मटण विक्रेते आहेत. ते उरलेले अन्न रस्त्यावर किंवा उघड्यावर टाकतात. या ‘इझी फूड’ (Easy Food) मुळे सीमावर्ती भागात कुत्र्यांची मोठी टोळी तयार होते, जी नंतर अंतर्गत नागरी वस्त्यांमध्ये घुसते.
३. याचा पिंपरी-चिंचवडच्या मोहिमेवर होणारा परिणाम
• PCMC च्या नसबंदी बजेटचा अपव्यय: पिंपरी-चिंचवड महापालिका नेहरूनगर येथील केंद्रात स्थानिक कुत्र्यांच्या नसबंदीवर कोट्यवधींचे बजेट खर्च करते. पण जसे शहरातील स्थानिक कुत्रे निर्बीजीकृत होतात, तशी ती रिकामी झालेली जागा (Vacuum) बाहेरून आलेल्या नवनवीन अन-स्टेरिलाईज्ड (ज्यांची नसबंदी झालेली नाही) कुत्र्यांकडून घेतली जाते. यामुळे शहरातील कुत्र्यांची संख्या कधीच स्थिर किंवा कमी होत नाही.
• प्रादेशिक टोळीयुद्ध (Territorial Fight): बाहेरून नवीन कुत्रे आल्यामुळे स्थानिक कुत्र्यांसोबत त्यांचे भीषण प्रादेशिक वाद होतात. या टोळीयुद्धामुळे कुत्रे कमालीचे आक्रमक बनतात आणि रात्रीच्या वेळी दुचाकीस्वार, लहान मुले किंवा मॉर्निंग वॉकला जाणाऱ्या ज्येष्ठ नागरिकांवर थेट हल्ले करतात.
• रेबीजचा वाढता धोका: बाहेरून येणाऱ्या कुत्र्यांचे अँटी-रेबीज लसीकरण झाले आहे की नाही, याची कोणतीही नोंद PCMC कडे नसते, ज्यामुळे शहरात रेबीज पसरण्याचा धोका सतत बनून राहतो.
यावर काय आहे उपाय?
जोपर्यंत PCMC, PMC आणि PMRDA संयुक्तपणे (Joint Action Plan) सीमावर्ती भागांसाठी संयुक्त मोहीम राबवत नाहीत, तोपर्यंत ही समस्या सुटणार नाही. हायवेच्या सीमांवर सीसीटीव्ही कॅमेरे लावून छुप्या पद्धतीने कुत्रे सोडणाऱ्यांवर गुन्हे दाखल करणे आणि सीमावर्ती गावांमध्ये नसबंदी केंद्रे सुरू करणे अत्यंत गरजेचे आहे.
